گورستان خاوران، واقع در جنوب شرقی تهران، بهعنوان یکی از مهمترین اسناد جنایات رژیم آخوندی در دهه ۱۳۶۰ شناخته میشود. این مکان مدفن هزاران زندانی سیاسی است که بهصورت دستهجمعی در تابستان ۱۳۶۷ اعدام و در گورهای بینشان دفن شدند. در موزه مقاومت ایران غرفه ای به خاوران اختصاص داده شده است.
موقعیت و ویژگیهای گورستان خاوران:
گورستان خاوران در کیلومتر ۱۵ بزرگراه امام رضا، در جنوب شرقی تهران، قرار دارد. این گورستان با مساحتی حدود ۳۰ در ۶۰ متر، محوطهای خاکی و بدون سنگ قبر است که دورتادور آن با میلههای آهنی محصور شده است. در امتداد این گورستان، گورستان بهائیان قرار دارد. خانوادههای اعدامشدگان اجازه گذاشتن سنگ قبر یا کاشت درخت در این مکان را ندارند و محل احتمالی قبرها با تکههای آجر یا شنهای رنگی نشانهگذاری شده است.
در سالهای ابتدایی دهه ۱۳۶۰، بهویژه پس از خرداد ۱۳۶۰، شهرداری تهران زمینی در جاده خراسان، در ۱۵ کیلومتری تهران و در کنار گورستانهای اقلیتهای دینی را بهعنوان محلی برای دفن اعدامشدگان سیاسی اختصاص داد. این مکان که بعدها به خاوران معروف شد، ابتدا برای دفن اعدامشدگان گروههای چپ و مجاهدین خلق مورد استفاده قرار گرفت.
با افزایش اعدامها در سالهای بعد، بهویژه در تابستان ۱۳۶۷، تعداد دفنشدگان در خاوران بهطور قابلتوجهی افزایش یافت. خانوادههای قربانیان که از محل دفن عزیزانشان بیاطلاع بودند، با جستوجو و پیگیریهای مداوم، بهتدریج از وجود این گورستان مطلع شدند. آنها با مشاهده آثار دفنهای تازه و بدون نام و نشان، به این نتیجه رسیدند که خاوران محل دفن جمعی اعدامشدگان است.
قتلعام تابستان ۱۳۶۷:
در تابستان ۱۳۶۷، بهدنبال فتوای روحالله خمینی، بیش از سی هزار زندانی سیاسی، عمدتاً اعضا و هواداران سازمان مجاهدین خلق ایران، در مدت کوتاهی اعدام شدند. این اعدامها بدون محاکمه عادلانه و بهصورت مخفیانه انجام شد و اجساد قربانیان در گورهای دستهجمعی مانند خاوران دفن گردید.
تلاش برای تخریب و از بین بردن آثار جنایت:
رژیم آخوندی بارها تلاش کرده است به بهانههای مختلف گورستان خاوران و گورستانهای مشابه در شهرهای دیگر را تخریب کند. تا کنون گزارشهای مختلفی از تلاش حکومت ایران برای تخریب قبرهای اعدامشدگان سال ۱۳۶۷ منتشر شده است. در اردیبهشت سال ۱۴۰۰، به دنبال انتشار خبرهایی مبنی بر طرح رژیم آخوندی برای تخریب گورستان خاوران از طریق کندن قبرهای جدید مربوط به بهاییان در این گورستان، موج گستردهای از اعتراضات نسبت به این اقدام غیرانسانی به راه افتاد.
واکنشهای بینالمللی:
سازمانهای حقوق بشری بینالمللی، از جمله عفو بینالملل، بارها تخریب گورستان خاوران را محکوم کرده و خواستار توقف این اقدامات شدهاند. آنها تأکید کردهاند که این گورستانها بهعنوان اسناد جنایات علیه بشریت باید حفظ شوند و تخریب آنها تلاشی برای از بین بردن شواهد این جنایات است.
جنبش دادخواهی و مادران خاوران:
خانوادههای اعدامشدگان، بهویژه مادران آنها، با تشکیل گروههایی مانند «مادران خاوران» بهدنبال دادخواهی و زنده نگهداشتن یاد قربانیان هستند. آنها با وجود فشارها و تهدیدهای مداوم، بهصورت منظم در این گورستان گرد هم میآیند و خواستار عدالت و شناسایی عاملان این جنایات هستند.
گورستان خاوران نمادی از سرکوب و جنایات رژيم آخوندی در دهه ۱۳۶۰ است. حفظ این مکان و مستندسازی جنایات مرتبط با آن، برای جلوگیری از تکرار چنین فجایعی و تحقق عدالت ضروری است.
در سالهای بعد، با تلاشهای خانوادهها و فعالان حقوق بشر، اطلاعات بیشتری درباره خاوران منتشر شد و این مکان بهعنوان نمادی از سرکوب و نقض حقوق بشر در ایران شناخته شد.
امروزه، خاوران بهعنوان نمادی از مقاومت و دادخواهی خانوادههای قربانیان اعدامهای دهه ۱۳۶۰ شناخته میشود و تلاشها برای حفظ و مستندسازی این مکان ادامه دارد.
